Quẻ 38 — Hỏa Trạch Khuê (火澤睽): Khác Biệt Ở Bề Mặt, Vẫn Có Thể Thông Nhau Ở Gốc Rễ

Quẻ thứ ba mươi tám trong 64 quẻ Chu Dịch — đối lập hẳn với sự hòa thuận của Gia Nhân vừa đọc. Ly trên (Hỏa), Đoài dưới (Trạch). Khuê (睽) nghĩa là trái chiều, chia lìa, bất hòa.

Thoán Từ

睽：小事吉。 (Khuê: Tiểu sự cát.) "Khuê: việc nhỏ thì tốt [việc lớn thì khó thành]."

Thoán Truyện — Khác Mà Vẫn Thông

Đây là một trong những đoạn triết lý tinh tế và giàu chất biện chứng nhất của cả Kinh Dịch:

睽，火動而上，澤動而下；二女同居，其志不同行...天地睽而其事同也，男女睽而其志通也，萬物睽而其事類也。睽之時用大矣哉！ (Khuê, hỏa động nhi thượng, trạch động nhi hạ; nhị nữ đồng cư, kỳ chí bất đồng hành...thiên địa khuê nhi kỳ sự đồng dã, nam nữ khuê nhi kỳ chí thông dã, vạn vật khuê nhi kỳ sự loại dã. Khuê chi thời dụng đại hĩ tai!) "Khuê: lửa động thì bốc lên, đầm động thì chảy xuống; hai người con gái cùng ở chung một nhà nhưng chí hướng lại không cùng một đường...trời đất tuy khác biệt nhưng công việc của chúng lại giống nhau; nam nữ tuy khác biệt nhưng chí hướng lại thông với nhau; muôn vật tuy khác biệt nhưng loại việc của chúng lại tương tự nhau. Công dụng của thời Khuê thật lớn lao thay!"

Đây là chỗ đảo ngược hoàn toàn cách nhìn thông thường về sự khác biệt: trời với đất, nam với nữ, muôn loài với nhau — tất cả đều rất khác nhau về hình thức, phương hướng vận động, bản chất — nhưng chính nhờ sự khác biệt bổ khuyết ấy mà công việc, mục đích chung của chúng mới thành tựu được. Khác biệt, theo cách nhìn này, không phải là chướng ngại cho sự hợp nhất, mà nhiều khi lại chính là điều kiện cho nó.

Đại Tượng

上火下澤，睽；君子以同而異。 (Thượng hỏa hạ trạch, Khuê; quân tử dĩ đồng nhi dị.) "Trên là lửa, dưới là đầm — đó là quẻ Khuê; người quân tử noi theo đó mà [biết cách] hòa đồng mà vẫn giữ được sự khác biệt riêng."

"Đồng nhi dị" — hòa đồng mà vẫn khác biệt — là một nguyên tắc sống rất khác với việc cố xóa nhòa mọi khác biệt để đạt được sự đồng thuận bề mặt. Người quân tử, theo hình ảnh này, có thể hòa hợp, cộng tác với người khác trong những điều lớn, chung, mà vẫn không cần từ bỏ những nét riêng, quan điểm riêng của chính mình.

Hào Cuối — Hiểu Lầm Rồi Cũng Sáng Tỏ

Hào cuối cùng của quẻ vẽ nên một cảnh tượng khá sống động: một người ở thế cô độc, xa cách (khuê cô), nhìn thấy một con lợn lấm bùn và cả một xe đầy "ma quỷ" — hoảng sợ đến mức giương cung định bắn, rồi lại hạ cung xuống khi nhận ra đó không phải là giặc cướp, mà là người đến hỏi cưới; đi tới, gặp mưa, thì lại tốt lành. Hình ảnh "gặp mưa" — nơi âm dương giao hòa — tượng trưng cho khoảnh khắc hiểu lầm, nghi kỵ sinh ra từ sự xa cách cuối cùng cũng được hóa giải.

Luận Giải

Khuê không phải là quẻ dạy cách "chữa" cho hết mọi sự bất đồng, khác biệt — nó dạy một điều thực tế hơn: biết sống cùng sự khác biệt ấy một cách khôn ngoan. Với những việc lớn, cần sự đồng lòng tuyệt đối, thời Khuê quả thực bất lợi; nhưng với phần lớn những va chạm nhỏ trong đời sống — hai người, hai quan điểm, hai cách sống khác nhau cùng tồn tại — bài học của quẻ là hãy nhìn xa hơn bề mặt dị biệt ấy, để tìm ra điểm "đồng" còn ẩn giấu bên dưới, giống như trời đất tuy khác nhau hoàn toàn về bản chất mà vẫn cùng nhau sinh dưỡng vạn vật. Và như hào cuối đã cho thấy, không ít mối bất hòa, xa cách tưởng như đáng sợ, thực chất chỉ là ngộ nhận sinh ra từ khoảng cách và thiếu thông tin — khi đủ can đảm tiến lại gần thay vì giương cung phòng thủ, người ta thường phát hiện ra: điều tưởng là thù địch, hóa ra chỉ là một cơ duyên bị hiểu lầm.

Tài Liệu Tham Khảo

• Chu Dịch (周易) — quẻ Khuê (睽), Thoán từ, Thoán truyện, Đại Tượng, Hào từ.