Quẻ 30 — Ly Vi Hỏa (離為火): Không Gì Tồn Tại Mà Không Bám Vào Một Điều Gì Đó

Quẻ thứ ba mươi trong 64 quẻ Chu Dịch, khép lại Thượng Kinh (30 quẻ đầu) đúng bằng một quẻ thuần — Ly chồng lên Ly, lửa chồng lửa — như Thượng Kinh đã mở đầu bằng cặp quẻ thuần Càn, Khôn. Ly (離) vừa có nghĩa lửa, ánh sáng, vừa mang một tầng nghĩa cổ xưa hơn — Lệ (麗) — nghĩa là bám vào, gắn vào, phụ thuộc vào.

Thoán Từ

離：利貞，亨。畜牝牛，吉。 (Ly: Lợi trinh, hanh. Súc tẫn ngưu, cát.) "Ly: lợi về sự chính bền, hanh thông. Nuôi bò cái thì tốt."

Trình Di giải thích hình ảnh "nuôi bò cái" khá rõ: bò vốn có tính thuận, bò cái lại là cái thuận trong cái thuận — "súc tẫn ngưu" ở đây ngụ ý nuôi dưỡng, un đúc cho được cái đức nhu thuận ấy nơi con người. Lửa (Ly) vốn là hành động mạnh mẽ, bốc lên, dễ thái quá — nên cần "nuôi" thêm cái đức nhu thuận đi kèm mới giữ được lâu bền.

Thoán Truyện — Ý Nghĩa Gốc Của Chữ Ly

離，麗也。日月麗乎天，百穀草木麗乎土，重明以麗乎正，乃化成天下。 (Ly, lệ dã. Nhật nguyệt lệ hồ thiên, bách cốc thảo mộc lệ hồ thổ, trùng minh dĩ lệ hồ chính, nãi hóa thành thiên hạ.) "Ly nghĩa là bám vào, gắn vào. Mặt trời mặt trăng bám vào bầu trời [mà tỏa sáng]; trăm loài lúa gạo, cỏ cây bám vào đất [mà sinh trưởng]. Ánh sáng chồng ánh sáng mà bám vào lẽ chính đính, thì mới giáo hóa, hoàn thành được thiên hạ."

Đây là một quan sát sâu sắc về bản chất tồn tại: không có mặt trời, mặt trăng nào tự mình lơ lửng mà tỏa sáng — chúng phải "bám" vào bầu trời. Không cây cỏ nào tự đứng vững mà sinh sôi — chúng phải "bám" vào đất. Mọi thứ tồn tại, theo cách nhìn này, đều cần một điều gì đó để nương tựa, gắn vào — sự độc lập tuyệt đối, không nương tựa vào đâu cả, không phải là hình ảnh của Ly.

Đại Tượng

明兩作，離；大人以繼明照于四方。 (Minh lưỡng tác, Ly; đại nhân dĩ kế minh chiếu vu tứ phương.) "Ánh sáng dấy lên hai lần nối tiếp nhau — đó là quẻ Ly; bậc đại nhân noi theo đó mà nối tiếp ánh sáng ấy không dứt, soi chiếu khắp bốn phương."

Các nhà chú giải cổ nhấn mạnh chữ "kế" (繼 — nối tiếp): một ánh sáng bừng lên rồi tắt ngay thì không đủ để soi chiếu lâu dài; phải là ánh sáng nối tiếp ánh sáng, liên tục không dứt, mới thực sự "chiếu khắp bốn phương" được.

Hai Hào Đáng Nhớ

Lục Nhị: 黃離，元吉 (Hoàng Ly, nguyên cát) — "Ánh sáng màu vàng [tượng trưng cho sự trung chính, hài hòa] — rất tốt." Tượng truyện: "Đắc trung đạo dã" (得中道也) — vì đạt được đạo trung dung. Đây là hình ảnh lý tưởng của quẻ: một thứ ánh sáng không chói gắt, không thiên lệch, mà điều hòa, trung chính.

Cửu Tam: 日昃之離，不鼓缶而歌，則大耊之嗟，凶 (Nhật trắc chi Ly, bất cổ phẫu nhi ca, tắc đại điệt chi ta, hung) — "Ánh mặt trời đã xế chiều; nếu không gõ vò mà ca hát [an nhiên với lẽ tự nhiên ấy], thì [chỉ còn lại] tiếng than thở của tuổi già đã lớn — xấu." Đây là một hình ảnh rất con người: khi ánh sáng (tuổi trẻ, sức lực, thời vận) đã bắt đầu xế bóng, có hai cách đón nhận — ca hát an nhiên với quy luật tự nhiên ấy, hoặc than thở, nuối tiếc. Quẻ chọn rõ: cách sau dẫn đến điều xấu.

Luận Giải

Ly khép lại Thượng Kinh bằng một bài học có phần ngược với trực giác thông thường: sự sáng chói, rực rỡ nhất (lửa, mặt trời, mặt trăng) không phải là thứ tự tồn tại độc lập, mà luôn cần "bám" vào một điều gì đó để có chỗ đứng — bầu trời, mặt đất, một lẽ chính đính nào đó. Không có gì tỏa sáng được trong chân không, tách biệt hoàn toàn khỏi mọi sự nương tựa. Đồng thời, Cửu Tam nhắc thêm một điều thực tế: ngay cả ánh sáng bám đúng chỗ, đúng lẽ, cũng có chu kỳ lên xuống của riêng nó — mặt trời rồi cũng xế chiều. Thái độ đúng đắn trước quy luật ấy không phải là chối bỏ hay than vãn, mà là "gõ vò mà ca" — đón nhận từng giai đoạn của ánh sáng, kể cả lúc nó dịu xuống, bằng sự an nhiên. Đặt cạnh Lục Nhị — ánh sáng vàng, trung chính, được xem là lý tưởng — có thể thấy: cái đẹp bền vững nhất của Ly không nằm ở độ chói lòa nhất thời, mà ở sự điều hòa, đúng mực, và khả năng nối tiếp không dứt qua từng giai đoạn của chính nó.

Tài Liệu Tham Khảo

• Chu Dịch (周易) — quẻ Ly (離), Thoán từ, Thoán truyện, Đại Tượng, Hào từ.
• Trình Di (程頤) — Y Xuyên Dịch Truyện (伊川易傳).