Quẻ 26 — Sơn Thiên Đại Súc (山天大畜): Tích Lớn Không Phải Để Cất Giữ, Mà Để Đem Ra Dùng

Quẻ thứ hai mươi sáu trong 64 quẻ Chu Dịch. Cấn trên (Sơn), Càn dưới (Thiên) — cả bầu trời được chứa gọn trong lòng một ngọn núi: hình ảnh của một sự tích lũy lớn lao, vượt xa quẻ Tiểu Súc (quẻ 9) đã gặp trước đây.

Thoán Từ

大畜：利貞，不家食，吉。利涉大川。 (Đại Súc: Lợi trinh, bất gia thực, cát. Lợi thiệp đại xuyên.) "Đại Súc: lợi về sự chính bền; không ngồi ăn không ở nhà [mà ra ngoài phụng sự] thì tốt. Lợi cho việc vượt sông lớn."

Thoán truyện giải "bất gia thực cát" là "dưỡng hiền dã" (養賢也) — sở dĩ tốt khi không ăn không ở nhà, là vì đó chính là cách nuôi dưỡng, trọng dụng người hiền tài. Tích lũy lớn — dù là tri thức, đức hạnh hay của cải — không có giá trị trọn vẹn nếu chỉ giữ khư khư trong nhà; nó cần được đem ra dùng, phụng sự cho đời.

Đại Tượng

天在山中，大畜；君子以多識前言往行，以畜其德。 (Thiên tại sơn trung, Đại Súc; quân tử dĩ đa thức tiền ngôn vãng hành, dĩ súc kỳ đức.) "Trời ở trong lòng núi [một hình ảnh chứa đựng vượt xa lẽ thường] — đó là quẻ Đại Súc; người quân tử noi theo đó mà ghi nhớ nhiều lời nói, việc làm của người xưa, để tích lũy, bồi dưỡng đức hạnh của mình."

Cách để đạt một sự tích lũy vĩ đại về đức hạnh, theo quẻ này, không phải tự mình mày mò từ đầu, mà là học hỏi có hệ thống từ những gì người đi trước đã để lại — lời nói, hành động của họ chính là kho tri thức khổng lồ đang chờ được "chứa" vào bên trong mình, giống như cả bầu trời được núi ôm trọn vào lòng.

Tinh thần này gặp lại gần như nguyên vẹn trong một câu nổi tiếng của Tuân Tử, thiên Khuyến Học: "Bất đăng cao sơn, bất tri thiên chi cao dã; bất lâm thâm khê, bất tri địa chi hậu dã; bất văn tiên vương chi di ngôn, bất tri học vấn chi đại dã" (不登高山，不知天之高也；不臨深溪，不知地之厚也；不聞先王之遺言，不知學問之大也) — không trèo lên núi cao, không biết trời cao đến đâu; không đứng bên khe sâu, không biết đất dày đến đâu; không được nghe lời để lại của các bậc tiên vương, không biết được sự học rộng lớn đến nhường nào.

Hào Cuối — Con Đường Rộng Mở Của Trời

上九：何天之衢，亨。 (Thượng Cửu: Hà thiên chi cù, hanh.) "Sao mà rộng lớn thay, con đường của trời — hanh thông."

Sau cả một quá trình tích lũy — kiên nhẫn, có lúc phải chịu hạn chế, dè dặt (như các hào đầu của quẻ đã mô tả: xe phải tháo trục, trâu non phải đóng ách gỗ để kiềm chế sừng) — hào cuối cùng mở ra một sự giải phóng hoàn toàn: con đường trước mắt giờ đây rộng thênh thang như chính bầu trời, không còn gì cản trở.

Luận Giải

Đặt cạnh Tiểu Súc — quẻ của sự tích lũy còn nhỏ, còn phải dè dặt trau dồi trong âm thầm — Đại Súc cho thấy một tầm mức khác hẳn: khi sự tích lũy đã đủ lớn, đủ sâu (như núi chứa cả bầu trời), nó không còn cần giữ kín trong riêng tư nữa, mà tự nhiên đòi hỏi được đem ra dùng, được phụng sự cho những mục đích lớn hơn (bất gia thực, dưỡng hiền), và cuối cùng dẫn đến một sự tự do rộng mở (hà thiên chi cù). Điều đáng chú ý là con đường đến sự tích lũy lớn ấy, theo Đại Tượng, không phải là tích tiền tài hay quyền lực, mà là tích đức hạnh — thông qua việc nghiêm túc học hỏi lời nói, việc làm của người đi trước. Một người càng hiểu biết sâu, càng thấm thía nhiều bài học của quá khứ, thì sức chứa đựng, sức chịu đựng và khả năng phụng sự của người ấy cho hiện tại và tương lai càng lớn — đúng như hình ảnh ngọn núi khiêm nhường mà chứa trọn được cả bầu trời bên trong nó.

Tài Liệu Tham Khảo

• Chu Dịch (周易) — quẻ Đại Súc (大畜), Thoán từ, Thoán truyện, Đại Tượng, Hào từ.
• Tuân Tử (荀子) — thiên Khuyến Học (勸學).