Quẻ 25 — Thiên Lôi Vô Vọng (天雷無妄): Phân Biệt Tai Họa Trời Cho Với Tai Họa Tự Mình Gây Ra

Quẻ thứ hai mươi lăm trong 64 quẻ Chu Dịch. Càn trên (Thiên), Chấn dưới (Lôi) — sấm động dưới trời, muôn vật sinh trưởng một cách chân thật, tự nhiên, không giả tạo, không vọng động. Vô Vọng (無妄) nghĩa là không càn bậy, không dối trá.

Thoán Từ

無妄：元亨利貞。其匪正有眚，不利有攸往。 (Vô Vọng: Nguyên hanh lợi trinh. Kỳ phỉ chính hữu sảnh, bất lợi hữu du vãng.) "Vô Vọng: có đủ Nguyên Hanh Lợi Trinh. [Nhưng] nếu hành vi không chính đáng thì sẽ có tai họa, không lợi khi có nơi để tiến tới."

Các nhà chú giải đời sau thường lấy một câu trong Kinh Thư, thiên Thái Giáp, để soi sáng thêm câu này: "Thiên tác nghiệt, do khả vi; tự tác nghiệt, bất khả hoán" (天作孽，猶可違；自作孽，不可逭) — tai họa do trời gây ra, còn có thể tránh né được; tai họa do tự mình gây ra, thì không thể trốn thoát. Đây chính xác là ranh giới mà Thoán từ vạch ra: giữ được sự chân thật, chính đáng (vô vọng) thì đại hanh thông; còn tự mình làm điều không chính đáng, thì tai họa ấy là tự chuốc lấy, không đổ lỗi cho ai được.

Đại Tượng

天下雷行，物與无妄；先王以茂對時，育萬物。 (Thiên hạ lôi hành, vật dữ vô vọng; tiên vương dĩ mậu đối thời, dục vạn vật.) "Dưới trời có sấm vang động, muôn vật đều [được thức tỉnh, sinh trưởng] một cách chân thật, không giả dối — đó là quẻ Vô Vọng; các bậc tiên vương noi theo đó mà chăm lo thuận theo thời tiết, nuôi dưỡng muôn vật."

Hai Loại Bất Trắc

Lục Tam: 无妄之災，或繫之牛，行人之得，邑人之災 (Vô vọng chi tai, hoặc hệ chi ngưu, hành nhân chi đắc, ấp nhân chi tai) — "Một tai họa không đâu: có người buộc con bò [ở đó], người qua đường tiện tay dắt mất, [để rồi] người trong ấp [bị nghi oan] mà chịu họa." Đây chính là nguồn gốc của thành ngữ "vô vọng chi tai" — tai họa đến bất ngờ, không do lỗi của mình, một sự oan uổng khách quan không thể lường trước.

Cửu Ngũ: 无妄之疾，勿藥有喜 (Vô vọng chi tật, vật dược hữu hỷ) — "Bệnh đến một cách tự nhiên, không do đâu cả — không cần uống thuốc, sẽ có điều mừng." Tượng truyện nhắc thêm: "Vô vọng chi dược, bất khả thí dã" (无妄之藥，不可試也) — thứ thuốc [chữa] cho bệnh vô vọng ấy, không nên thử dùng bừa. Có những bất trắc đến từ quy luật tự nhiên, không phải bệnh thật do sai lầm gây ra — can thiệp thái quá vào đó, đôi khi còn gây hại hơn là để nó tự nhiên qua đi.

Luận Giải

Vô Vọng đưa ra một sự phân định rất thực tế và hữu ích: không phải mọi bất trắc xảy đến trong đời đều cùng một loại. Có loại đến từ chính hành vi sai trái, không chính đáng của bản thân (kỳ phỉ chính hữu sảnh) — loại này không thể tránh, không thể đổ lỗi, và cách duy nhất để phòng nó là giữ mình chính đáng, chân thật ngay từ đầu. Nhưng cũng có loại bất trắc đến hoàn toàn khách quan, không do lỗi của mình (vô vọng chi tai, vô vọng chi tật) — với loại này, phản ứng khôn ngoan không phải là hoảng loạn, tự trách, hay can thiệp quá tay, mà là giữ vững sự chân thành, chính trực của mình (vô vọng) và để mọi việc diễn ra theo đúng lẽ tự nhiên của nó. Biết phân biệt rạch ròi hai loại bất trắc này — cái nào do mình, cái nào không phải do mình — có lẽ là một trong những năng lực tâm lý quan trọng nhất để sống một đời thanh thản mà vẫn có trách nhiệm.

Tài Liệu Tham Khảo

• Chu Dịch (周易) — quẻ Vô Vọng (無妄), Thoán từ, Đại Tượng, Hào từ.
• Kinh Thư (書經) — thiên Thái Giáp (太甲).