Quẻ 4 — Sơn Thủy Mông (山水蒙): Người Dạy Chờ, Người Học Tìm

9/4/2023 12:00:00 AM | 147

Quẻ thứ tư trong 64 quẻ Chu Dịch. Cấn trên (Sơn, dừng), Khảm dưới (Thủy, hiểm) — dưới núi có dòng nước hiểm trở, gặp hiểm mà dừng lại: đó là trạng thái mông muội, chưa khai sáng.

Thoán Từ

蒙：亨。匪我求童蒙，童蒙求我。初筮告，再三瀆，瀆則不告。利貞。 (Mông: Hanh. Phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã. Sơ phệ cáo, tái tam độc, độc tắc bất cáo. Lợi trinh.) "Mông: hanh thông. Không phải ta đi tìm đứa trẻ khờ dại, mà đứa trẻ khờ dại tìm đến ta. Hỏi lần đầu thì bảo cho; hỏi đi hỏi lại hai ba lần là khinh nhờn, khinh nhờn thì không bảo cho nữa. Lợi về sự chính bền."

Đây là một trong những đoạn được trích dẫn nhiều nhất của Kinh Dịch khi bàn về giáo dục — không phải vì nó dạy kiến thức gì cụ thể, mà vì nó xác lập đúng vị trí của người dạy và người học: người học phải là bên chủ động tìm đến, mang theo sự khao khát hiểu biết thật sự; người dạy đáp lại sự khao khát ấy, chứ không rượt đuổi, nhồi nhét cho một tâm trí chưa sẵn sàng.

Thoán truyện nói thêm một câu quan trọng, thường bị bỏ qua:

蒙以養正，聖功也。 (Mông dĩ dưỡng chính, thánh công dã.) "[Dạy dỗ khi còn] mông muội để nuôi dưỡng điều chính đính [ngay từ gốc] — đó là công lao của bậc thánh."

Câu này về sau trở thành nền tảng cho toàn bộ quan niệm giáo dục vỡ lòng ở phương Đông: uốn cây từ thuở còn non.

Đại Tượng

山下出泉，蒙；君子以果行育德。 (Sơn hạ xuất tuyền, Mông; quân tử dĩ quả hành dục đức.) "Dưới núi có suối chảy ra — đó là quẻ Mông; người quân tử noi theo đó mà quả quyết trong hành động, để nuôi dưỡng đức hạnh [của mình lẫn của người]."

Hình ảnh dòng suối nhỏ chảy ra từ chân núi — chưa thành sông, chưa biết sẽ chảy về đâu, nhưng đã bắt đầu chảy — là một ẩn dụ đẹp cho giai đoạn khai tâm: chưa có gì rõ ràng, nhưng mạch nguồn đã có, và việc cần làm là để nó tiếp tục chảy, không lấp nó lại.

Văn — Sử: "Bất Phẫn Bất Khải"

Tinh thần "phỉ ngã cầu đồng mông, đồng mông cầu ngã" của quẻ Mông gặp lại gần như nguyên vẹn trong lời Khổng Tử ở thiên Thuật Nhi, sách Luận Ngữ:

不憤不啟，不悱不發，舉一隅不以三隅反，則不復也。 (Bất phẫn bất khải, bất phỉ bất phát, cử nhất ngung bất dĩ tam ngung phản, tắc bất phục dã.) "Không [thấy trò] tức vì muốn hiểu mà chưa hiểu được, thì không gợi mở; không [thấy trò] ấp úng vì muốn nói mà chưa nói được, thì không khơi thông. Chỉ cho một góc mà không tự suy ra được ba góc còn lại, thì không dạy thêm nữa."

Hai văn bản, một bên là quẻ Dịch, một bên là lời một nhà giáo, nhưng gặp nhau ở đúng một điểm: việc dạy dỗ chân chính phải chờ đúng "độ chín" của người học — cái tâm trạng "tức mà chưa thông", "muốn nói mà chưa nói được" ấy — rồi mới gợi mở. Chữ "khải phát" (啟發) trong tiếng Hán hiện đại, vẫn dùng để chỉ sự truyền cảm hứng, khai sáng, chính là lấy thẳng từ câu này.

Luận Giải

Quẻ Mông đặt ra một tiêu chuẩn khá cao — và khá nghịch với bản năng — cho cả người dạy lẫn người học. Với người dạy: quyền lực của tri thức không phải là để áp đặt, mà là để đáp ứng đúng lúc, đúng độ, tôn trọng cả sự chưa sẵn sàng lẫn sự sẵn sàng của người học. Cầu học nhiều lần cho cùng một việc mà không chịu tự suy nghĩ ("tái tam độc") là khinh nhờn tri thức — và người dạy có quyền dừng lại. Với người học: hanh thông ("mông, hanh") không đến từ việc chờ được ai đó tự tìm đến khai sáng cho mình, mà đến từ việc chủ động bước tới, mang theo đúng sự khao khát ("đồng mông cầu ngã").

Đọc rộng ra khỏi chuyện học hành sách vở, đây cũng là một nguyên tắc cho mọi mối quan hệ nơi có một bên hiểu biết nhiều hơn, dày dạn hơn bên còn lại — cha mẹ và con cái, người đi trước và người mới vào nghề, thầy thuốc và bệnh nhân. Sự "khai mông" chỉ thực sự bén rễ khi có sự chủ động thật lòng từ phía cần được khai sáng; còn mọi sự nhồi nhét, ép buộc từ phía ngược lại, dù xuất phát từ thiện ý, cũng khó lòng "dưỡng" được cái "chính" mà quẻ này thực sự nhắm tới.

Tài Liệu Tham Khảo