Quẻ 15 — Địa Sơn Khiêm (地山謙): Quẻ Duy Nhất Sáu Hào Đều Tốt

Quẻ thứ mười lăm trong 64 quẻ Chu Dịch. Khôn trên (Địa), Cấn dưới (Sơn) — một ngọn núi cao lẽ ra phải sừng sững, ở đây lại nằm khuất dưới lòng đất: hình ảnh của sự khiêm nhường tột cùng. Có giàu có, thịnh vượng lớn (quẻ Đại Hữu) mà không biết đầy thì dễ tràn, nên tiếp sau là quẻ Khiêm — "Đại Hữu chi hậu, bất khả dĩ doanh, cố kế chi dĩ Khiêm" (大有之後，不可以盈，故繼之以謙).

Thoán Từ

謙：亨，君子有終。 (Khiêm: Hanh, quân tử hữu chung.) "Khiêm: hanh thông, người quân tử [giữ được đức này] sẽ có kết cục tốt đẹp, trọn vẹn."

Thoán truyện mở rộng thành một trong những đoạn văn cân đối, đẹp nhất của cả Kinh Dịch:

天道虧盈而益謙，地道變盈而流謙，鬼神害盈而福謙，人道惡盈而好謙。 (Thiên đạo khuy doanh nhi ích khiêm, địa đạo biến doanh nhi lưu khiêm, quỷ thần hại doanh nhi phúc khiêm, nhân đạo ố doanh nhi hiếu khiêm.) "Đạo trời làm vơi bớt cái đầy mà bồi thêm cho cái khiêm tốn; đạo đất biến đổi cái đầy [núi cao] mà cho chảy dồn về chỗ khiêm tốn [trũng thấp]; quỷ thần làm hại cái đầy mà ban phúc cho cái khiêm tốn; đạo người ghét cái đầy mà ưa thích cái khiêm tốn."

Bốn cõi — Trời, Đất, Quỷ Thần, và Người — được liệt kê liền nhau, cùng chỉ về một quy luật duy nhất: mọi sự đầy tràn, tự phụ đều bị san sẻ bớt; mọi sự khiêm nhường đều được bồi đắp thêm. Hiếm có đoạn văn nào trong Kinh Dịch quy tụ được sự đồng thuận của cả bốn cõi lớn đến vậy cho cùng một đức tính.

Đại Tượng

地中有山，謙；君子以裒多益寡，稱物平施。 (Địa trung hữu sơn, Khiêm; quân tử dĩ bồi đa ích quả, xưng vật bình thi.) "Trong đất có núi — đó là quẻ Khiêm; người quân tử noi theo đó mà bớt đi chỗ nhiều, thêm vào chỗ ít, cân nhắc mọi vật mà phân phát cho đồng đều."

Quẻ Đặc Biệt Nhất Của 64 Quẻ

Trong toàn bộ 64 quẻ Chu Dịch, Khiêm là quẻ duy nhất mà cả sáu hào đều mang lời đoán tốt hoặc có lợi — không một hào nào mang điềm xấu. Đây là điều giới nghiên cứu Dịch học nhiều đời vẫn nhắc đến như một minh chứng cho tầm quan trọng đặc biệt của đức khiêm trong toàn bộ hệ thống tư tưởng này.

Sơ Lục: 謙謙君子，用涉大川，吉 (Khiêm khiêm quân tử, dụng thiệp đại xuyên, cát) — "Khiêm tốn mà khiêm tốn hơn nữa — người quân tử như vậy, dùng để vượt sông lớn, tốt." Khiêm nhường ngay từ vị trí thấp nhất, chưa có gì để tự hào, vẫn giữ được sự khiêm tốn kép.

Cửu Tam — hào Dương duy nhất trong cả quẻ, cũng là hào chủ: 勞謙君子，有終吉 (Lao khiêm quân tử, hữu chung cát) — "Có công lao mà vẫn khiêm tốn, người quân tử như vậy sẽ có kết cục tốt đẹp." Tượng truyện thêm: "Vạn dân phục dã" (萬民服也) — muôn dân đều tâm phục. Đây có lẽ là hình ảnh cô đọng nhất của cả quẻ: người thực sự có công trạng, có thực lực (hào Dương giữa năm hào Âm) mà vẫn không khoe khoang, mới thực sự nhận được sự nể phục từ tất cả mọi người.

Luận Giải

Điều đáng suy ngẫm nhất ở quẻ Khiêm không phải là việc khiêm tốn thì "được lợi" — điều đó ai cũng có thể đoán được — mà là quy mô của sự đồng thuận đằng sau nó: không chỉ đạo lý làm người khuyên nên khiêm tốn, mà theo lời Thoán truyện, ngay cả những quy luật vận hành khách quan nhất của trời đất (mưa nắng bồi lở, cao thấp san bằng) cũng vận hành theo đúng nguyên lý ấy. Khiêm tốn, vì vậy, không phải một chiến lược xã giao khôn khéo để tránh mất lòng người khác — nó là một cách sống thuận theo chính quy luật của vũ trụ. Và điều làm nên giá trị thật của Cửu Tam — hào Dương duy nhất, đại diện cho người có thực tài, thực công — không phải ở việc có tài, mà ở việc có tài mà vẫn giữ được sự khiêm nhường ấy đến cùng.

Tài Liệu Tham Khảo

• Chu Dịch (周易) — quẻ Khiêm (謙), Thoán từ, Thoán truyện, Đại Tượng, Hào từ.