Quẻ 13 — Thiên Hỏa Đồng Nhân (天火同人): Hòa Đồng Ở Đồng Nội, Không Phải Trong Dòng Họ

Quẻ thứ mười ba trong 64 quẻ Chu Dịch. Càn trên (Thiên), Ly dưới (Hỏa) — lửa bốc lên hướng về trời, cùng một chiều hướng: hình ảnh của sự đồng lòng.

Thoán Từ

同人于野，亨。利涉大川，利君子貞。 (Đồng nhân vu dã, hanh. Lợi thiệp đại xuyên, lợi quân tử trinh.) "Hòa đồng với người ở nơi đồng nội [rộng lớn, không riêng tư] — hanh thông. Lợi cho việc vượt sông lớn, lợi cho sự chính bền của người quân tử."

Chữ "vu dã" (于野 — ở nơi đồng nội, ngoài đồng trống) là chìa khóa của cả quẻ. Đây không phải sự hòa đồng trong phạm vi riêng tư, khép kín, mà là một sự hòa hợp đủ rộng, đủ công tâm, vượt ra ngoài mọi ranh giới bè phái.

Đại Tượng

天與火，同人；君子以類族辨物。 (Thiên dữ hỏa, Đồng Nhân; quân tử dĩ loại tộc biện vật.) "Trời và lửa [đi cùng một hướng] — đó là quẻ Đồng Nhân; người quân tử noi theo đó mà phân loại các nhóm, biện biệt rõ sự vật."

Một điểm rất tinh tế: để đạt đến sự "đồng" (hòa hợp) đúng nghĩa, trước hết phải "biện vật" — nhận diện, phân biệt rõ ràng sự khác nhau giữa các sự vật, các nhóm người. Hòa đồng thật sự không phải là xóa nhòa mọi khác biệt một cách hời hợt, mà là hiểu rõ khác biệt để rồi vẫn tìm được điểm chung.

Từ "Đáng Tiếc" Đến "Trước Khóc Sau Cười"

Lục Nhị: 同人于宗，吝 (Đồng nhân vu tông, lận) — "Hòa đồng chỉ trong phạm vi dòng họ, tông tộc của mình — đáng tiếc." Đối lập trực diện với "vu dã" của Thoán từ: hòa hợp mà chỉ bó hẹp trong vòng thân quen, phe cánh riêng, dù nghe có vẻ ấm áp, lại chính là điều quẻ này coi là hạn chế, đáng tiếc.

Cửu Ngũ: 同人，先號咷而後笑，大師克相遇 (Đồng nhân, tiên hào thao nhi hậu tiếu, đại sư khắc tương ngộ) — "Hòa đồng với người: trước kêu khóc thảm thiết, sau đó mới cười vui; [phải] đại quân chiến thắng mới gặp lại được nhau." Sự đồng lòng ở tầm mức lớn, rộng, đôi khi không đến dễ dàng hay êm ả — có khi phải trải qua chia lìa, gian khổ, thậm chí xung đột thực sự, rồi mới đạt đến đoàn tụ, hòa hợp trọn vẹn.

Hào này quan trọng đến mức được chính Hệ Từ Thượng truyện dẫn lời Khổng Tử bình thêm:

君子之道，或出或處，或默或語。二人同心，其利斷金；同心之言，其臭如蘭。 (Quân tử chi đạo, hoặc xuất hoặc xử, hoặc mặc hoặc ngữ. Nhị nhân đồng tâm, kỳ lợi đoạn kim; đồng tâm chi ngôn, kỳ xú như lan.) "Đạo của người quân tử: khi ra ngoài hành động, khi ở yên tĩnh dưỡng; khi im lặng, khi lên tiếng. Hai người đã đồng lòng, sức sắc bén của họ có thể cắt đứt cả kim loại; lời nói khi đã đồng lòng, hương thơm của nó chẳng khác gì hoa lan."

Câu "đồng tâm chi ngôn, kỳ xú như lan" chính là gốc của thành ngữ "kim lan chi giao" (交金蘭之交) — tình bạn vàng - lan, vẫn được dùng đến ngày nay để chỉ một tình bạn hay mối kết giao sâu sắc, bền chặt.

Luận Giải

Đồng Nhân đặt ra một tiêu chuẩn khá cao cho khái niệm "đoàn kết", "hòa hợp" — những từ vốn dễ bị dùng một cách hời hợt. Hòa hợp thật sự, theo quẻ này, có ba đặc điểm: nó đủ rộng, không thiên vị riêng ai (vu dã, không vu tông); nó dựa trên sự hiểu biết rõ ràng về khác biệt, không phải xóa nhòa một cách giả tạo (loại tộc biện vật); và đôi khi, nó phải đi qua thử thách thực sự mới đạt đến độ bền vững sâu sắc (tiên hào thao nhi hậu tiếu). Một tập thể, một tình bạn, một cuộc hôn nhân xây trên nền tảng như vậy — rộng lượng, minh bạch về khác biệt, và đã cùng nhau vượt qua ít nhất một thử thách thật — mới xứng đáng với hai chữ "đồng tâm", mới có thể tỏa hương như hoa lan, sắc bén như thanh kiếm cắt vàng.

Tài Liệu Tham Khảo

• Chu Dịch (周易) — quẻ Đồng Nhân (同人), Thoán từ, Hào từ.
• Hệ Từ Thượng truyện (繫辭上傳).

Phản hồi về bài viết

(0 stars)

Xin mời bình chọn sao (Star)

Thông tin của bạn đã gửi thành công! Tuy nhiên, nội dung này cần Ban Biên Tập xét duyệt. Xin cám ơn và mong bạn thường xuyên đóng góp ý kiến. Điện thoại Không thực hiện được! Xin mời nhập lại mã an toàn.