English
Khải Luận: 64 Quẻ Dịch — Đôi Điều Trước Khi Bước Vào
Khải Luận: 64 Quẻ Dịch — Đôi Điều Trước Khi Bước Vào
Khải Luận: 64 Quẻ Dịch — Đôi Điều Trước Khi Bước Vào
Bài mở đầu cho loạt "đọc quẻ" theo lối văn — sử — triết, gồm 64 kỳ, mỗi kỳ một quẻ, đã đăng trọn trên trang. Bài này không luận riêng một quẻ nào, mà giới thiệu vắn tắt cỗ máy chung đứng sau cả 64 quẻ ấy, để người đọc có sẵn một tấm bản đồ trước khi đi vào từng chặng.
Từ Đâu Mà Có
Tương truyền, Phục Hy — vị vua trong huyền sử Trung Hoa — nhân xem hình Long Mã hiện trên sông Hoàng Hà (Hà Đồ) mà vạch ra Bát Quái. Đến đời Chu, Văn Vương — lúc đang bị vua Trụ giam ở Dữu Lý, như đã nhắc trong bài quẻ Minh Di — chồng đôi tám quái ấy thành 64 quẻ, và soạn lời quẻ (Thoán từ) cho từng quẻ. Con trai ông, Chu Công Đán, soạn tiếp lời cho từng hào (Hào từ), đủ 384 hào. Năm trăm năm sau, Khổng Tử về già viết thêm mười thiên chú giải, gọi chung là Thập Dực (mười cánh): Thoán truyện (thượng, hạ), Tượng truyện (thượng, hạ), Văn Ngôn truyện, Hệ Từ truyện (thượng, hạ), Thuyết Quái truyện, Tự Quái truyện, Tạp Quái truyện. Đến đây, Kinh Dịch mới có đầy đủ diện mạo như ngày nay.
Cần nói ngay: đây là truyền thuyết được lưu truyền qua nhiều đời, không phải sử liệu đã được xác quyết tuyệt đối — giới nghiên cứu hiện đại vẫn còn tranh luận về niên đại, tác giả cụ thể của từng lớp văn bản. Nhưng chính cấu trúc "bốn lớp chồng lên nhau" ấy — hình quẻ của Phục Hy, lời quẻ của Văn Vương, lời hào của Chu Công, lời bàn của Khổng Tử — lại rất hữu ích để hiểu vì sao mỗi bài trong loạt này thường trích đến ba, bốn tầng văn bản khác nhau cho cùng một quẻ.
Từ Một Vạch Đến 64 Hình
Nền tảng của tất cả chỉ là hai vạch: một vạch liền (陽, Dương) và một vạch đứt (陰, Âm). Chồng ba vạch lên nhau, được tám tổ hợp — Bát Quái: Càn (trời), Khôn (đất), Chấn (sấm), Tốn (gió), Khảm (nước), Ly (lửa), Cấn (núi), Đoài (đầm). Chồng hai quái (sáu vạch) lên nhau, được 64 tổ hợp — chính là 64 quẻ đã lần lượt được luận suốt loạt bài này.
Có hai cách sắp xếp Bát Quái được truyền lại: Tiên Thiên Bát Quái (tương truyền của Phục Hy, sắp theo trật tự sinh thành tự nhiên) và Hậu Thiên Bát Quái (tương truyền của Văn Vương, sắp theo vòng vận hành trong đời sống). 64 quẻ trong loạt bài này đi theo đúng thứ tự Văn Vương — thứ tự vẫn được dùng phổ biến nhất khi nói đến "Chu Dịch".
Mỗi Quẻ Gồm Những Gì
Đọc lại 64 bài đã đăng, có thể thấy mỗi bài luôn xoay quanh một số thành phần cố định:
- Quái tượng: hai quái đơn chồng lên nhau (ví dụ Thủy trên Hỏa dưới, gọi là Ký Tế).
- Thoán từ: lời đoán chung cho cả quẻ, tương truyền của Văn Vương.
- Thoán truyện: lời Khổng Tử bàn rộng thêm về Thoán từ.
- Đại Tượng: lời rút ra bài học xử thế từ hình tượng của quẻ — phần thường được trích nhiều nhất trong loạt bài này, vì đây là chỗ triết lý được nói rõ ràng, thiết thực nhất.
- Hào từ: lời đoán riêng cho từng hào trong sáu hào, tương truyền của Chu Công; có Tiểu Tượng đi kèm để giải thích thêm.
Ngoài ra, một số quẻ còn có Văn Ngôn (chỉ riêng Càn, Khôn), và xuyên suốt loạt bài, các đoạn Tự Quái truyện, Tạp Quái truyện, Hệ Từ truyện vẫn thường được dùng để nối các quẻ liền nhau lại với nhau — đây chính là nguồn gốc của rất nhiều câu mở đầu kiểu "Tự Quái truyện nối từ quẻ trước..." mà người đọc đã quen thuộc suốt loạt bài.
Thượng Kinh Và Hạ Kinh
64 quẻ được chia làm hai phần không đều nhau: Thượng Kinh gồm 30 quẻ đầu (từ Càn đến Ly), Hạ Kinh gồm 34 quẻ sau (từ Hàm đến Vị Tế). Thượng Kinh mở đầu bằng Càn – Khôn, nói về Trời – Đất, thiên về nguyên lý vũ trụ. Hạ Kinh mở đầu bằng Hàm – Hằng, nói về nam nữ, vợ chồng, thiên về nhân luân, đời sống con người — đúng như chuỗi Tự Quái đã dẫn ở đầu bài quẻ Hàm: "có trời đất rồi mới có muôn vật, có muôn vật rồi mới có nam nữ, có nam nữ rồi mới có vợ chồng..." Cách chia này tự nó đã là một tuyên ngôn: đạo lớn của trời đất và đạo sống của con người không phải hai chuyện tách biệt, mà nối liền nhau trong một mạch duy nhất.
Cách Đọc Của Loạt Bài Này
Khác với nhiều nơi vẫn xem Kinh Dịch thuần túy như một công cụ bói toán, loạt bài này tiếp cận theo lối văn — sử — triết: mỗi quẻ đều được tra cứu nguyên văn Hán tự cẩn thận, đối chiếu với các bản chú giải cổ (Trình Di, Chu Hi, Vương Bật...), rồi tìm đến một điểm giao giữa Kinh Dịch với các văn bản kinh điển khác (Luận Ngữ, Mạnh Tử, Kinh Thư, Tuân Tử...) hoặc với một sự kiện, nhân vật lịch sử có thật, trước khi rút ra bài học nhân sinh. Đây cũng chính là tinh thần đã được đặt ra trong hai bài "Tử Vi có phải là định mệnh luận?" và "Vì sao người xưa xem số nhưng chưa từng dừng lại ở việc xem số" đăng trước loạt này: xem quẻ không phải để biết trước một kết cục cố định, mà để hiểu rõ hơn về khuynh hướng, giới hạn, và trên hết, về chính con đường tu dưỡng mà mỗi người vẫn còn quyền lựa chọn.
Xin mời bạn đọc bắt đầu từ quẻ đầu tiên — Thuần Càn.
Tài Liệu Tham Khảo
- Chu Dịch (周易) — toàn văn.
- Truyền thuyết về Phục Hy, Văn Vương, Chu Công, Khổng Tử và Thập Dực, theo các bản dẫn nhập Chu Dịch lưu truyền.
.png)
Phản hồi về bài viết